Instytut Ochrony Środowiska (IOŚ) jest instytutem resortowym, nadzorowanym przez Ministerstwo Środowiska, który został powołany Zarządzeniem Ministra Ochrony Środowiska w dniu 1 kwietnia 1986 r. W roku 2010 IOŚ otrzymał status Państwowego Instytutu Badawczego. Przedmiot i zakres działania Instytutu określa jego statut, który został zatwierdzony przez Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa dnia 26 stycznia 1995 r. Podstawowym przedmiotem działania Instytutu jest opracowywanie naukowych i technicznych podstaw ochrony środowiska oraz polityki państwa w tym zakresie. Opracowywanie podstaw polityki ekologicznej państwa w skali krajowej i międzynarodowej wyróżnia IOŚ spośród innych instytutów badawczych zajmujących się zagadnieniami ochrony środowiska. Ważnym przedmiotem działania IOŚ są kompleksowe badania środowiska, integrujące badania prowadzone w większości pól badawczych. IOŚ działa na następujących polach: opracowywanie podstaw strategii i polityki ekologicznej Polski i uczestniczenie w opracowaniach międzynarodowych, kompleksowe badania środowiska, zwłaszcza procesów i skutków jego degradacji ze szczególnym uwzględnieniem obszarów przemysłowej degradacji, ochrona atmosfery przed zanieczyszczeniem, ochrona klimatu, ochrona przed hałasem i wibracjami, ochrona krajobrazu i żywych zasobów przyrody, ochrona i odnowa biologicznie czynnej powierzchni ziemi, ochrona i odnowa zasobów wodnych, ochrona Bałtyku i jego pobrzeża, gospodarowanie odpadami w środowisku. Instytut posiada szerokie uprawnienia, m. in. do: opracowywanie podstaw strategii i polityki ekologicznej Polski i uczestniczenie w opracowaniach międzynarodowych, kompleksowe badania środowiska, zwłaszcza procesów i skutków jego degradacji ze szczególnym uwzględnieniem obszarów przemysłowej degradacji, dzielania aprobat technicznych w odniesieniu do wyrobów budowlanych stosowanych wyłącznie do oczyszczania ścieków i przeróbki osadów ściekowych, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 8 listopada 2004 r. w sprawie aprobat technicznych oraz jednostek organizacyjnych upoważnionych do ich wydawania (Dz. U. Nr 249, poz. 2497 ze zm.), opracowywania ocen i raportów, o których mowa w przepisie art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin (t. j. Dz. U. z 2008 r. Nr 133, poz. 849 ze zm.), wydawania opinii w zakresie oddziaływania na środowisko nawozu organicznego i organiczno-mineralnego lub organicznego i organiczno-mineralnego środka wspomagającego uprawę roślin wytworzonego z surowców będących odpadami lub ubocznymi produktami zwierzęcymi lub z produktów uzyskanych z odpadów lub ubocznych produktów zwierzęcych albo zawierającego w swoim składzie odpady lub uboczne produkty zwierzęce lub produkty uzyskane z odpadów lub ubocznych produktów zwierzęcych, a także nawozu lub środka wspomagającego uprawę roślin, w których składzie chemicznym występuje substancja dotychczas nieznana lub nie stosowana w rolnictwie, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 czerwca 2008 r. (Dz. U. Nr 119, poz. 765 ze zm.). Wyniki wielu prac Instytutu wykorzystywane są w bieżącej działalności Ministerstwa Środowiska, Inspekcji Ochrony Środowiska, a także przy ustalaniu międzynarodowych przedsięwzięć o charakterze globalnym, regionalnym i dwustronnym oraz przy ustalaniu polityki ekologicznej państwa i służących jej realizacji regulacji prawnych. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 13 września 2005 r. w sprawie wyznaczenia Krajowego Administratora Systemu Handlu Uprawnieniami do Emisji (Dz. U. Nr 186, poz. 1562) Instytut pełni funkcję Krajowego Administratora Systemu Handlu Uprawnieniami do Emisji. Na mocy przepisu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 lipca 2009 r. o systemie zarządzania emisjami gazów cieplarnianych i innych substancji (Dz. U. Nr 130, poz. 1070 ze zm.) Instytutowi powierzono wykonywanie zadań Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami.